Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Shkencëtarët britanikë thonë se kanë hartuar plotësisht kodin gjenetik për dy lloje të kanceresh – kancerin e qelizave të vogla të mushkërive dhe melanomën, lloji më vdekjeprurës i kancerit të lëkurës. Të gjitha kanceret shkaktohen nga ndryshimet në ADN-në e qelizave. ADN përmban informatat gjenetike të qelizave. Ky informacion ndryshon kur qelizat gradualisht ndryshohen nga normale në jo normale dhe që me kalimin e kohës shndërrohen në malinjë.

Shkencëtarët thonë se miliona jetë njerëzish do të shpëtoheshin nëse do të ishte i mundur zbërthimi i kodeve gjenetike të llojeve të kancereve.

Nëpërmjet analizave të gjakut tumoret mund të zbulohen në fazën fillestare dhe atëherë trajtimi do të ishte i suksesshëm. Dr Jeanny Aragon-Ching është onkologe në qëndrën mjekësore të universitetit George Washington. Ajo thotë se zbulim i shkencëtarëve britanikë është hap drejt një epoke të mjekësisë së specializuar, sepse për të trajtuar lloje të ndryshme të kancerit, përdoren lloje të ndryshme të barnash.

Sa më shumë që mjekët t’a njohin mënyrën sesi zhvillohen qelizat kanceroze, aq më të saktë ata mund të jenë për t’i goditur këto qeliza.

Shkencëtarët britanik gjetën 30.000 gjene të ndryshuara ose mutacione në melanoma, një lloj i kancerit të lëkurës që është përgjegjëse për 75 për qind e vdekjeve nga kanceri i lëkurës. Ata gjithashtu gjetën 23.000 mutacione në kancerin e qelizave të vogla të mushkërive. Por jo të gjithë këto mutacioneve shkaktojnë kancer.

Mjekja Aragon-Ching thotë se është puna e mjekëve për të gjetur se cilët nga këto mutacione ndikojnë në zhvillimin e kancerit.

Përfundimisht, shkencëtarët mund të jenë në gjendje për zbuluar e trajtuar qelizat para-kanceroze, dhe kështu të arrijnë të parandalojnë formimin e tumorëve vdekjeprurës. Por kjo ditë është ende larg.

Aragon-Ching, thotë se gjetja e një kure tingëllon shumë optimiste, por ajo që shkencëtarët shpresojnë është që me këto zbulime dhe të tjera që do të pasojnë, kanceri të shihet si sëmundje kronike e cila mund të trajtohet e shërohet.

Ashtu si presion i lartë i gjaku që mund të kontrollohet me ilaçe, kanceri mund të bëhet një sëmundje pa vuajtje. Shkencëtarët kudo në botë tani janë duke punuar për regjistrimin e të gjitha gjeneve që shkaktojnë llojet e ndryshme kanceresh. Në Shtetet e Bashkuara, shkencëtarët janë duke studiuar lloje kanceresh të trurit, ovareve dhe pankreasit.

Përveç kancerit të mushkërive dhe melanomës, shkencëtarët janë duke shqyrtuar edhe ADN-në e kancerit të gjirit, si dhe kanceret në mëlçi, gojë dhe stomak.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Lumturia varet nga shumë faktorë, përfshi motin dhe financat. Një studim i ri tregon se amerikanët në pjesë të ndryshme të vendit nuk janë njësoj të lumtur dhe gjendja e tyre përcaktohet nga realitetet e jetës së përditëshme siç janë temperatura e motit, kohë gjatësia për të shkuar në punë dhe niveli i taksave. Sipas studimit, njujorkezët mund të duken të shkujdesur në përgjithësi, por në veçanti nuk janë të lumtur.

Në kontrast, banorët e Luizianës janë mjaft të kënaqur ndërsa amerikanët në pjesë të tjera të vendit janë aty midis – as të gëzuar dhe as të dëshpëruar.

Gjatë studimit, ekspertët krahasuan dy grupe të dhënash të grumbulluara me dy metoda të ndryshme anketimi. Sipas metodës së parë, njerëzve u kërkohej të përcaktonin sa të kënaqur ishin me jetën e tyre. Pastaj ekspertët shqyrtuan faktorët cilësorë të jetes, si përshembull sasinë e rreshjeve të shiut, nivelin e krimeve me dhunë, kohën që u duhej njerëzve për të shkuar në punë dhe shpenzimet në formë taksash për arsim dhe infrastrukturën rrugore.

Në fund doli se rezultatet nga këto metoda lidheshin me njëra tjetrën. Sipas të dhënave të studimit, botuar në revistën Science, njerëzët janë më të lumtur në shtetet ku cilësia e jetës është e lartë si në Luiziana, Havai dhe Alabama. Njujorkezët ishim më të palumturit, pasuar nga banorët e shteteteve Konektikat, Kaliforni, dhe Miçigan.

Ekspertët thonë se këto nivele të lumturisë mund të ndryshojnë. Për shembull niveli i lumturisë në Luiziana ishte matur përpara se ky shtet të prekej nga uragani Katrina. Por në thelb, studimi tregoi se moti me diell, ajri i pastër dhe niveli i ulët i krimeve prodhon shtetas të lumtur.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Shtetet e Bashkuara janë përfshirë nga debatet nëse atletët e rinj duhet t’u nënshtrohen ekzaminimit të detyrueshëm shëndetësor për sëmundje në zemër, para se të merren me veprimtari sportive. Ndërsa një studim nga  disa mjekë  në Teksas ka arritur në përfundimin se të gjithë fëmijët, atletët apo jo, duhet të kontrollohen nga mjeku. Brandon Williams ishte vetëm 13 vjeç kur ai pësoi një goditje fatale zemër. Austin Sergev ishte edhe më i ri – vetëm 11 vjeç – kur zemra e tij pushoi së rrahuri. Fëmijë edhe më të rinj – 8 vjeç – kanë përjetuar pushim të papritur zemre.

Në Itali, atletët e rinj kryejnë një ekzaminim të plotë mjekësor që përfshinë elektro-kardiogramin. Këto masa kanë pakësuar numrin e rasteve të  ndalimit të papritur të zemrës tek këta atletët.

Programe të tilla për kontrolle paraprake mjekësore janë pak të përhapur në  Shtetet e Bashkuara. Por tani një grup mjekësh në Teksas po e ndryshon këtë prirje, duke vendosur aparate elektro-kardiogrami  në palestrat e shkollave.

Ndalimi i papritur i zemrës zemër ndodh përafërsisht në 1 mes 100.000 nxënësve çdo vit. Ky është një numër relativisht i ulët në krahasim me vdekjet nga sëmundje të tjera, por mund të konsiderohet edhe i lartë, pasi askush nuk duhet të vdesë për shkak të moskujdesit. Kardiologët nga Teksasi po përpiqen t’a zgjerojnë këtë program për të përfshirë të gjithë nxënësit e shkollave.

Doktor Higgins thotë se rezultatet e deri tanishme kanë nxjerrë në pah nevojën për kontrollin e zemrës, përveç kujdesit rregullt pediatrik. Ai dhe grupi i kardiologëve po ekzaminon të gjithë nxënësit, dhe jo vetëm ata që janë të interesuar për t’u marrë me sport. Dr Higgins dëshiron t’a zgjerojë këtë program për të gjitha klasat e gjashta  në Teksas. Nga 94 fëmijë që u ekzaminuan  pranverën e kaluar, 7 kishin sëmundje të padiagnostikuara të zemrës dhe 2 patën nevojë për ndërhyrje kirugjike. Dhe këto u zbuluan falë kontrollit paraprak nëpërmjet elektro-kardiogramit në palestrat sportive.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Qëndrimi në spital nën kujdes intensiv mund të jetë dy  herë i rrezikshëm. Një studim ku u përfshinë më shumë se 1 mijë spitale nga mbarë bota  tregon se rreth 15 përqind e pacientëve në kujdes intensiv marrin infeksione që shtojnë rrezikun e tyre për të vdekur. Vetëm personat që janë shumë të sëmurë pranohen në qëndrat e  kujdesit intensiv. Ata janë pacientë, sistemet imune të cilëve mund të jenë të brishtë, ose pacientë që mund të jenë në prag të vdekjes.
Studimi vëzhgoi brenda një dite të vetme më shumë se 1.200 qendra të kujdesit intensiv në 75 vende të botës.

Doktor John Marshall i universitetit të Torontos  thotë se përveç rrezikut të sëmundjes që i bën pacientët të mbahen në qendrat e kujdesit intensiv, kur shtrohen aty, ky rrezik rritet 50 përqind për shkak të infeksioneve që mund të marrin.

Doktor Marshall është një prej autorëve të studimit. Ai dhe kolegët e tij vunë re se më shumë se gjysma e 14 mijë pacientëve në studim u prekën nga infeksione ndërsa mbaheshin në pavione të kujdesit intensiv. Të dhënat tregojnë se rreziku i vdekjes për këta pacientë u shtua 50 përqind, vetëm për shkak të infeksionit të marrë.

Doktor Marshall thotë se 60 për qind të infeksioneve ishin në mushkëri dhe rrugët e frymëmarrjes, 20 për qind ishin infeksione në zorrë e stomak dhe rreth 15 për qind ishin infeksione në kanalin urinar. “

Por dy rezultatet e tjera të rëndësishme dolën nga ky studim; pacientët të cilët qëndruan shtatë ditët në qëndrat e kujdesit intensiv kishin  të ngjarë të infektoheshin më shumë; dhe pacientët në vendet në zhvillim ishin më në rrezik të prekeshin nga këto infektime, në krahasim me pacientët në vendet e zhvilluara.

Autorët e studimit shpresojnë se këto rezultate do të ndikojnë në parandalimin e infeksioneve dhe menaxhimin më të mirë të qëndrave të kujdesit intensiv.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Një studim mes pacientëve me diabet tregon se një grup ilaçesh kundër diabetit shton rrezikun e sëmundjeve në zemër. Por ekspertë të tjerë thonë se këto të dhëna janë paraprake, dhe nevojiten studime të tjera për të vërtetuar një pohim të tillë.  Studimi i ri krijon edhe paradoksin se pacientët me diabet përballen me një rrezik në rritje për sëmundje të zemrës dhe vdekje të parakohëshme për shkak të problemeve të tyre të sheqerit në gjak, nëse ilaçet për të trajtuar sëmundje të sheqerit në gjak mund të rrisin rrezikun zemër.

Aktualisht ka shumë të debate se cilat janë ilaçet më të efektshëm e më të sigurt për t’u marrë.

Studimi i ri tregon se një grup barnash, i quajtur sulphonylureas, mund të krijojë rrezik në zemër më shumë  sesa llojet e tjera të ilaçeve kundër diabetit.

Studjuesit në Britani ekzaminuan më shumë se 90.000 të moshuarit me diabet. Gjatë studimit ata vunë re se pacientët që trajtoheshin me barna si Dymelor, Amaryl, ose Glynase ishin në  një rrezik 60% më të madh për vdekje të parakohshme në krahasim me pacientët që  kishin marrë një lloj tjetër ilaçi të quajtur Metformin.

Mbështetur në këto rezultate, disa shkencëtarë thonë se Metformin duhet të jetë ilaçi i pare rekomandues për trajtim. Por jo të gjithë ekspertët janë dakord me këtë përfundim, duke thënë se nevojiten studime të tjera për të konfirmuar këto të dhëna.  Ata shtojnë se pacientët nuk duhet të ndërpresin marrjen e asnjë lloj ilaçi pa u këshilluar me mjekun.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Përparimet dhe mënyrat e reja në fushën e trajtimit të kancerit  kanë bërë që sot gjithnjë e më shumë fëmijë t’a mbijetojnë këtë sëmundje. Por një studim i kryer nga instituti kombëtar amerikan i kancerit tregon se gjithnjë e më pak fëmijë që kanë mbijetuar kancerin, kur rriten vënë në rrezik shëndetin e tyre pasi nuk shkojnë rregullisht tek mjeku. Për Kelli Krauel, nuk ka gjë më të mirë sesa t’a kalojë kohën me fëmijët e saj. Kur hedh vështrimin prapa në jetën, ajo thotë se sot ndjehet e bekuar. Mjekët i kishin thënë se kurrë nuk do të lindte fëmijë, pas trajtimit me kimoterapi e rreze kundër leuçemisë kur Kelly ishte 4 vjeç. Por ky ishte kanceri i parë, mes shumë të tjerëve që ajo do të mbijetonte. Pas leuçemisë, Kelli u diagnostikua me kancer në lëkurë, në teroide dhe në gji. Ajo që Kelli nuk e dinte në atë kohë ishte se trajtimet intensive kur ishte fëmijë e kishin vënë atë në rrezik më të madh ndaj kancerit në moshë të rritur.  Tani në moshën 31 vjeçare, Kelli kryen rregullisht analiza të kancerit për të mbikqyrur gjendjen e saj.

Por shumë prej njerëzve që kanë kaluar kancerin kur ishin fëmijë sot nuk i bëjnë rregullisht këto kontrolle. Sipas statistikave, 90 përqind e pacientëve shmangin  analizën e kolonoskopisë, 55 përqind shmangin mamografinë dhe 35 përqind nuk shkojnë tek mjeku për t’u kontrolluara për kancer në lëkurë.

Shumë prej tyre ndosha mendojnë se kanceri nuk mund të shmanget, por harrojnë se zbulimi në fazë të herëshme i kancerit dhe kujdesi paraprak, përbëjnë kufirin midis jetës dhe vdekjes.

Studimet kanë treguar se ata që kanë mbijetur kancerin kur kanë qënë fëmijë, e ndjejnë veten të lodhur nga mjediset e spitaleve që u zgjojnë kujtime të trishueshme. Kështu, ata shkëpusin lidhjet e krijuara me mjekë a klinika dhe shpesh nuk kanë dijeni rreth mënyrave të reja të trajtimit a rreziqeve.

Matheu Grasman u diagnostikua me kancer në tru para katër vjetësh. Por edhe pas trajtimit me sukses, ai shpenzon shumë kohë nëpër spitale. Eshtë një luftë që kurrë nuk mbaron , thotë Matheu. Ta kesh patur këtë sëmundje dhe të shpëtosh gjallë, shton edhe më shumë dëshirën për të jetuar. Kjo ndoshta është edhe arsyeja, që Matheu është gjithmonë i interesuar rreth përparimeve teknologjike e mjekësore në fushën e kancerit, duke mos e lënë jetën në duart e fatit.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Për vite, jetëgjatësia në Amerikë ka ardhur duke u rritur si rrjedhojë e pakësimit të pirjes së duhanit. Por shtimi i rasteve të mbipeshës trupore ka gjasa të kërcënojë këtë përparim në fushën e jetëgjatësisë.
Gjatë pesëmbëdhjetë viteve të fundit, pirja  e duhanit është ulur 20 për qind — që do të thotë më pak sëmundje të zemrës, më pak raste të kancerit, dhe një jetë më të gjatë.

Por në të njëjtën kohë, rastet e mbipeshës trupore janë rritur 48 për qind, dhe sipas studimit të kryer nga ekspertë pranë universitetit të Harvardit, ky shtim i rasteve të mbipeshës, mund të ulë përfitimet e arritura si rrjedhim i pakësimit të pirjes së duhanit.

Sipas vlerësimeve shkencore,  një i ri tipik 18 vjeçar do të përfitonte një shtim jetëgjatësie prej 4 muajsh nga viti 2005 deri më  2020, nëse nuk pi duhan,  por do të jetonte një vit më pak nëse ishte mbipeshë.

Studimi parashikon se përmirësime në trajtimin mjekësor do të vazhdojnë të ndikojnë në shtimin e jetëgjatësisë, por këto përmirësimet do të ndjehen pak si pasojë e shtimit të  rasteve të mbipeshës. Ekspertë të tjerë thonë se pasojat negative të mbipeshës do të ndjehen veçanërisht në cilësinë e jetesës.

Njerëzit me peshë të tepërt kanë shkallë më të lartë të aftësive të kufizuara. Ata preken më shpesh nga  diabeti dhe sëmundjet e zemrës – çrregullime që i bëjnë ata të sëmuren në moshë të re dhe t’a kalojnë jetën në varësi të ilaçeve.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Një studim i kryer nga shkencëtarë pranë universitetit të shtetit  Nju Meksiko e lidh përdorimin e shpeshtë nga fëmijët të televizorit, video lojrave  dhe telefonit celular me shtimin e disa faktorëve negativë të shëndetit të tyre, përfshi sjelljet e dhunëshme, mbipeshën dhe përdorimin e drogave. Ndërsa një studim mes foshnjeve dhe fëmijëve të vegjël tregon se duke parë televizor qoftë edhe një orë në ditë, kjo afekton mënyrën se si ata flasin, ngadalëson zhvillimin e tyre gjuhësor, ndërsa në marrëdhëniet prindër – fëmijë, televizori bëhet pengesë për komunikim.

Mesatarisht 6 orë në ditë, fëmijët amerikanë i kalojnë duke parë televizor,  apo përpara video-lojrave dhe kompjuterit. Kjo është më shumë kohë sesa ata shpenzojnë në shkollë duke lexuar e shkruar.

Një studim botuar në revistën e shoqatës amerikane të mjekësisë tregon se shtimi i kohës së fëmijëve para televizorit lidhet me shtimin e gjasave për mbipeshë trupore, pirje duhani, sjellje të pahijëshme dhe çrregullime në të ngrënë.

Televiziori mund t’i ndihmojë fëmijët. Nëpërmjet programeve edukative që shohin, ata marrin njohuri e mësojnë rreth shkencave. Edhe interneti është një mjet i vlefshëm për kërkime në fusha të ndryshme të dijeve. Por shkencëtarët paralajmërojnë se në këtë proces, fëmijët kanë nevojë edhe për kontrollin e prindërve a të rriturve.

Shumë fëmijë kanë në dhomën e gjumit televizorë, kompjutra e telefonë celularë.  Ekspertët thonë se prindërit duhet të kujdesen që fëmijët t’i përdorin këto mjete jo më shumë se 2 orë në ditë, si dhe të diskutojnë me fëmijët e tyre rreth përmbajtjes së programeve televizive dhe lojrave video.

Ndërsa  Akademia amerikane e pediatrëve këshillon që fëmijët nën moshën 2 vjeçare nuk duhet të shohin televizor. Televizori dëmton edhe komunikimin  mes prindërve dhe fëmijëve.

Shkencëtarët morrën në shqyrtim 300 fëmijë nga mosha 2 deri 4 vjeç. Pranë tyre, u vendosën aparate për regjistrimin e fjalëve që fliteshin  nga të rriturit pranë dhe përgjigjet a reagimet me zë që jepnin fëmijët. Rezultatet treguan se kur televizori ishte hapur, të rriturit thanë 770 fjalë më pak sesa kur televizori kishte qenë i mbyllur. E njëjta gjë ndodhte edhe me fëmijët. Gjithashtu këta fëmijë reaguan më pak, ose me përgjigje fare të shkurtëra ndaj pyetjeve të prindërve, ndërsa shihnin televizor. Shkencëtarët  thonë se ky pakësimim në komunikim mund të shpjegojë arsyen përse fëmijët që shohin më shumë televizor mbeten mbrapa në të folur a zhvillim gjuhësor.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Bima mjekësore Ginkgo Biloba (GINKGO) mendohet se nxit fuqinë e trurit. Por një studim i ri tregon se kjo bimë mjekësore nuk ndikon fare në uljen e rrezikut të goditjeve në zemër e në tru, por duket se mund të ndihmojë kundër sëmundjeve vaskulare periferike. Studime paraprake mbi ginko bilobën kishin lënë të kuptohej  se kjo bimë mund të luftonte sëmundjet e zemrës. Disa thonin se ginko biloba përmban  ankioksidant, ndërsa të dhëna të tjera tregonin se GINKGO mund të pakësojë rrezikun nga  koagulimi i gjakut.

Por sipas studimeve të reja nga Universiteti i Pitsburgut në Pensilvani, edhe marrja çdo ditë e gingko bilobës duket se nuk ndikon në rastet e sëmundjeve të zemrës.

Mjekët shqyrtuan më shumë se 3.000 njerëz mbi moshën 75 vjeç. Këta pacientë u ndanë në dy grupe; një grup për të marrë ginkgo biloba dhe grupi tjetër placebo, dy herë në ditë. Rezultatet treguan se mes dy grupeve nuk kishte dallime në rastet e sulmeve në zemër, tru, ose vdekje nga sëmundjet e zemrës.

Megjithatë, ngushtimi i enëve të gjakut në këmbë – gjendje e quajtur sëmundje vaskulare periferike ose PVD – ishte rreth dy herë më i shpeshtë në grupin e pacientëve që u trajtuan me placebo.

Sëmundja Vaskulare Periferike ose PVD mund të krijojë probleme të rënda për shëndetin.  Personat e prekur prej saj, shpesh kanë nevojë për ndërhyrje kirurgjike e deri prerje gjymtyre për trajtimin e problemit.

Në Evropë, ginkgo biloba  përdoret tani për të luftuar sëmundjet periferike vaskulare, por ekspertët thonë se më shumë studime janë të nevojshme për të konfirmuar efektet e kësaj bime mjekësore dhe për të përcaktuar dozën e përshtatëshme të saj.

Astrit Lulushi, Zëri i Amerikës

Rreth 4 përqind e grave të zhvillojnë nivele të larta të sheqerit në gjak gjatë shtatzënisë, gjendje e njohur si diabet gestational. Për shkak se foshnjet e lindur nga nëna me diabet të tillë priren të jenë mbi peshën mesatare, këta fëmijë gjithashtu kanë më shumë gjasa të preken nga diabeti i tipit 2 kur të rriten.

Edhe pse është e debatueshme nëse trajtimi i diabetit tek grate shtatzëna përmirëson shëndetin e foshnjeve, një studim i kohëve të fundit tregon se në mbi 90% të rasteve, duke e trajtuar këtë gjendje vetëm me ndryshimet në dietë ishte e mjaftueshme për të zvogëluar rastet e komplikacioneve gjatë lindjes. Gjithashtu, nënat që iu nënshtruan trajtimit dietik kishin më pak gjasa për t’u prekur nga tensioni i gjakut,  mund të ruanin peshën normale trupore dhe ishin më pak në rrezik për lindjen e foshnjeve parakohe.